Australië trekt woensdag als eerste land ter wereld een harde grens: jongeren onder de zestien jaar mogen niet langer gebruikmaken van platforms zoals Facebook, TikTok, Instagram, Snapchat, YouTube, X en Reddit. Volgens de overheid is het verbod nodig om kinderen te beschermen tegen misinformatie, cyberpesten en mentale schade.
De platforms zijn verplicht om leeftijd te controleren. Wanneer zij falen, riskeren ze een boete van bijna 50 miljoen Australische dollar.
Volgens TikTok-expert Laurence de Wilde uit Apeldoorn is de stap begrijpelijk én waardevol. “Voor mij heeft dit onderwerp twee kanten”, zegt hij tegen Omroep Gelderland. “Aan de ene kant is het goed een stuk vrijheid te hebben, waar de overheid niet bij betrokken is. Anderzijds vind ik het heel goed dat jongeren bewust leren omgaan met sociale media.”
‘Kinderen zijn het losertje van de klas zonder social media’
De Wilde ziet in Nederland dagelijks hoe groot de druk op jongeren is om online zichtbaar te zijn. “Het is allemaal te begrijpen, hoor: je bent het losertje van de klas wanneer je geen sociale media hebt of überhaupt geen telefoon”, zegt hij. “Je moet op de hoogte zijn, de trends kennen en over zaken mee kunnen praten die iedereen gezien heeft.”
Maar in feite mogen kinderen onder de zestien nu ook al geen account hebben. “Bij het registreren vullen ze een andere geboortedatum in, of ouders helpen hen daarbij, om de regels te omzeilen”, zegt De Wilde.
Hij noemt de risico’s fors: “Het is schadelijk voor de ontwikkeling van een kind. Kijk eens naar hoe wij kinderen in Nederland beschermen tegen alcoholgebruik. Daar hebben we enorme stappen in gezet. Het is denk ik goed ook te kijken naar hoe sociale media kinderen tot 18 jaar beïnvloeden.”
Nederlandse politiek en ouders pleiten al langer voor grenzen
Ook in Nederland klinkt al jaren de roep om strengere regels. Zo pleitte een Kamermeerderheid dit voorjaar voor een minimumleeftijd van 15 jaar. Oud-staatssecretaris Vincent Karremans (Jeugd, Preventie en Sport) adviseerde ouders zelfs ‘om hun kinderen pas vanaf 15 jaar actief op sociale media te laten starten’, met een geleidelijke opbouw van schermtijd.
Tweede Kamerlid Hanneke van der Werf (D66) wees begin dit jaar op de risico’s van verslavende algoritmes: “Jongeren krijgen beelden te zien die helemaal niet geschikt voor ze zijn en komen in een fuik waar ze niet meer uit komen”, zei ze.
Experts waarschuwen: ‘Verbod klinkt simpel, maar werkt niet’
Toch zijn deskundigen die NU.nl sprak kritisch. Harry Hol van Bureau Jeugd & Media hoort de vraag naar een verbod vaak, maar zegt steevast dat er ‘heel veel haken en ogen aan zitten’.
Volgens hem zijn niet alleen kinderen onder zestien kwetsbaar. “Dat algoritmes tot zestien jaar gevaarlijk zijn en daarna niet meer, is een enorm misverstand”, zegt Hol. Hij wijst erop dat social media verslavend zijn omdat ‘ze algoritme-gedreven zijn’.
Ook universitair hoofddocent psychologie Gaëlle Vanhoffelen (KU Leuven) benadrukt dat de effecten van social media niet zwart-wit zijn. “Sociale media kunnen zowel negatieve als positieve invloed hebben op jongeren”, zegt ze. “De wetenschappelijke basis voor zo’n verbod voor jongeren tot zestien jaar is ook niet aangetoond.”
Daarnaast is handhaving bijna onmogelijk. Hol zegt: “Technisch gezien is het bijna onmogelijk.”
Vivian den Blanken van het Nederlands Jeugdinstituut wijst op een belangrijk dilemma. “De behoefte om online te zijn, gaat ook niet opeens weg zijn bij zo’n verbod”, zegt ze. “We nemen ze iets af en wat geven we ze daar dan voor terug?”
Bovendien waarschuwt ze dat kinderen dan vooral stiekem online zullen gaan. “En naar wie kunnen ze dan nog toestappen als het misgaat?”
Ook wijst Den Blanken op het recht van kinderen zelf: “Kinderen hebben ook recht op informatie en recht op het geven van hun mening, zeker als het over hen gaat.”
‘Nederland moet een sterke leeftijdsgrens overwegen’
Hoewel experts twijfels hebben, blijft Laurence de Wilde van mening dat Nederland een leeftijdsgrens serieus moet onderzoeken. “Daar zouden we goed aan doen”, zegt hij. “Het beschermt kinderen tegen de extreme mediaconsumptie die hun brein en concentratievermogen aantast.”
Maar ook hij erkent de moeilijkheid: “Kinderen vullen, net zoals ze nu doen, andere geboortedata in of krijgen hulp van ouders. Of ze gebruiken een VPN, waardoor het lijkt of ze in een ander land verblijven.”
Toch vindt hij dat de overheid een duidelijk signaal moet geven: “We zouden in ieder geval moeten streven naar een sterke leeftijdsgrens, net zoals bij alcohol.”
Alle deskundigen lijken het uiteindelijk over één ding wél eens: een verbod werkt niet, maar strengere controle op techbedrijven is essentieel. “Socialemediabedrijven moeten hun algoritmes openbaar maken en strenger monitoren op schadelijke inhoud”, zegt Vanhoffelen.
Daarnaast moet mediagebruik actief worden begeleid. Den Blanken vergelijkt het met verkeer: “Het zou heel gek zijn dat je kinderen tot hun zestiende uit het verkeer houdt en dan zegt: ‘Succes, je mag autorijden.’”