Voormalig minister en CDA-leider Elco Brinkman is maandag op 78-jarige leeftijd overleden. Hij stierf in Leiden na een kort en intensief ziekbed. Dat heeft zijn familie laten weten aan het ANP. Brinkman was jarenlang een van de prominente gezichten van het CDA en gold begin jaren negentig als de beoogde opvolger van premier Ruud Lubbers.
Brinkman was van 1982 tot 1989 minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur en werd daarna fractievoorzitter van het CDA in de Tweede Kamer. In 1994 was hij korte tijd politiek leider en lijsttrekker van de partij. Later maakte hij carrière als bestuurder in onder meer de bouwsector, voordat hij in 2011 terugkeerde naar Den Haag als senator.
Elco Brinkman groeide op in burgemeestersfamilie
Leendert Cornelis Brinkman, zoals hij voluit heette, werd op 5 februari 1948 geboren in Dirksland. Politiek en bestuur waren hem van huis uit bekend. Zijn vader Bram Brinkman was burgemeester en ook zijn grootvader Leendert Cornelis Brinkman bekleedde dat ambt.
Brinkman volgde zijn middelbare schoolopleiding aan het Christelijk Lyceum in Dordrecht en ging daarna studeren aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij studeerde zowel politicologie als staatsrecht en rondde beide studies in de jaren zeventig af.
Zijn loopbaan begon eveneens aan de Vrije Universiteit, waar hij werkte bij de afdeling bestuurskunde. Daarna maakte hij de overstap naar de overheid. Bij het ministerie van Binnenlandse Zaken klom Brinkman in enkele jaren op van ambtenaar tot directeur-generaal Binnenlands Bestuur. Die snelle carrière bracht hem uiteindelijk onder de aandacht van de landelijke politiek.
Minister in de kabinetten van Ruud Lubbers
In 1982 werd Brinkman op 34-jarige leeftijd namens het CDA minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur in het eerste kabinet-Lubbers. Hij bleef minister in het tweede kabinet-Lubbers en zou de functie uiteindelijk zeven jaar vervullen.
De jaren tachtig stonden in het teken van omvangrijke bezuinigingen. Ook op de beleidsterreinen van Brinkman werd fors ingegrepen. Hij werd bekend met het begrip ‘zorgzame samenleving’, waarbij meer verantwoordelijkheid bij burgers en maatschappelijke organisaties moest komen te liggen en de overheid een kleinere rol kreeg.
Een van de bekendste conflicten uit zijn ministerschap ontstond rond het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem. Brinkman wilde in de jaren tachtig de rijkssubsidie beëindigen, waarmee het voortbestaan van het museum onder druk kwam te staan. Daartegen ontstond groot maatschappelijk verzet. Het museum bleef uiteindelijk bestaan en werd later verzelfstandigd.
Na de Tweede Kamerverkiezingen van 1989 verruilde Brinkman het kabinet voor de Tweede Kamer. Hij werd fractievoorzitter van het CDA en daarmee een van de belangrijkste politici binnen de partij.
Brinkman moest Ruud Lubbers opvolgen als CDA-leider
Begin jaren negentig werd Brinkman steeds nadrukkelijker gezien als de opvolger van Ruud Lubbers. Die was sinds 1982 premier en jarenlang het dominante gezicht van het CDA.
De verhouding tussen de twee werd echter steeds ingewikkelder. Brinkman stelde zich als fractievoorzitter kritisch op tegenover het derde kabinet-Lubbers, waarin het CDA samenwerkte met de PvdA. Bekend werd zijn uitspraak: “Het speelkwartier is over”, waarmee hij duidelijk maakte dat er volgens hem een andere politieke koers nodig was.
In 1994 werd Brinkman daadwerkelijk politiek leider en lijsttrekker van het CDA. De campagne verliep moeizaam. Zijn presentatie moest moderner en losser worden en kreeg al snel de bijnaam ‘Brinkman-shuffle’: Brinkman liep met een draadloze microfoon over het podium en probeerde zich nadrukkelijk als een nieuw type partijleider te presenteren.
Maar inhoudelijk ontstond veel onrust. Kort voor de verkiezingen zei Brinkman dat ook de AOW onder een voorgenomen bevriezing van uitkeringen zou moeten vallen. Daarnaast ontstond discussie over een commissariaat dat hij niet eerder openbaar had gemaakt.
Een bijzonder pijnlijke klap kwam van Lubbers zelf. De toenmalige premier maakte bekend bij de verkiezingen niet op lijsttrekker Brinkman te zullen stemmen, maar op nummer drie Ernst Hirsch Ballin. Het moment zou een belangrijke rol blijven spelen in de beeldvorming rond de mislukte machtsoverdracht binnen het CDA.
Historische verkiezingsnederlaag voor het CDA
De Tweede Kamerverkiezingen van 1994 liepen uit op een zware nederlaag. Het CDA zakte van 54 naar 34 zetels. Daarmee kwam ook een einde aan een lange periode waarin de christendemocraten vrijwel onafgebroken in het centrum van de Nederlandse regeringsmacht hadden gestaan.
Brinkman trad na de nederlaag terug als fractievoorzitter. Enneüs Heerma nam het leiderschap over. Brinkman bleef nog korte tijd Kamerlid, maar verliet in april 1995 de landelijke politiek. Zijn poging om Lubbers op te volgen als premier was daarmee definitief voorbij.
Nieuwe carrière bij Bouwend Nederland en ABP
Na zijn vertrek uit Den Haag begon Brinkman aan een lange bestuurlijke carrière. In 1995 werd hij voorzitter van het Algemeen Verbond Bouwbedrijf. Na een fusie van verschillende brancheorganisaties ging dat later verder als Bouwend Nederland. Brinkman bleef tot 2013 voorzitter van de organisatie en groeide uit tot een belangrijk vertegenwoordiger van de Nederlandse bouwsector.
Daarnaast vervulde hij tal van andere bestuurlijke functies. Zo was hij jarenlang voorzitter van het bestuur van pensioenfonds ABP en was hij van 2005 tot 2011 commissaris bij tabaksfabrikant Philip Morris.
Zijn bestuurlijke netwerk was groot. In 2006 werd Brinkman op basis van een netwerkanalyse van de Erasmus Universiteit zelfs uitgeroepen tot de invloedrijkste bestuurder van Nederland.
Brinkman kreeg in deze periode ook te maken met ernstige gezondheidsproblemen. In 1998 werd bij hem non-Hodgkin vastgesteld. Hij herstelde, maar enkele jaren later werd opnieuw kanker geconstateerd, ditmaal aan zijn speekselklieren. Ook daarvan herstelde hij.
Elco Brinkman keerde terug in de Eerste Kamer
Na ruim vijftien jaar buiten de actieve landelijke politiek keerde Brinkman in 2011 terug naar het Binnenhof. Hij werd namens het CDA gekozen in de Eerste Kamer en werd direct fractievoorzitter.
Die functie hield hij acht jaar. Brinkman vertegenwoordigde zijn partij van juni 2011 tot juni 2019 in de Senaat. In zijn bijdragen waarschuwde hij regelmatig voor de manier waarop de Haagse politiek functioneerde en riep hij kabinet en parlement op kritisch naar het eigen handelen te kijken.
In 2018 kondigde Brinkman aan dat hij zich niet opnieuw verkiesbaar zou stellen. Na afloop van zijn termijn in 2019 vertrok hij definitief uit de actieve politiek. Daarmee kwam een politieke loopbaan ten einde die, met een lange onderbreking, bijna vier decennia had omspannen.
Memoires over politieke carrière
In 2019 verscheen Brinkmans autobiografie ‘Bouwen en bewaren’. Daarin keek hij terug op zijn jaren als minister, zijn positie binnen het CDA, de moeizame opvolging van Lubbers en zijn latere werk als bestuurder.
Brinkman was getrouwd met kunstschilderes Janneke Brinkman-Salentijn. Het echtpaar woonde in Leiden en kreeg drie kinderen.
Elco Brinkman overleed op 31 augustus 2026 op 78-jarige leeftijd. Met zijn overlijden verliest het CDA een politicus die een belangrijke rol speelde tijdens de machtige Lubbers-jaren, maar die ook onlosmakelijk verbonden bleef met een van de pijnlijkste verkiezingsnederlagen uit de geschiedenis van de partij.