De boete die tien gemeenten kregen voor het heimelijk onderzoeken van moslimgemeenschappen leidt tot een felle discussie aan tafel bij RTL Tonight. In het programma botsen Stephan van Baarle en opiniemaker Lale Gül hard over de vraag of het onderzoek gerechtvaardigd was.
“Het is echt schandalig dat de Nederlandse overheid, en nu dus tien gemeenten die daarvoor beboet zijn, illegale spionage hebben toegepast op de islamitische gemeenschap, op moskeeën”, zegt Van Baarle. “Dit speelt al heel erg lang. De islamitische gemeenschap probeert in heel veel gemeenten al heel erg lang op te komen voor haar recht. En lange tijd werd het een beetje onder de pet gehouden.”
Volgens de DENK-leider is de schade groot. “Het is echt ernstig dat het vertrouwen van de islamitische gemeenschap op deze manier is geschonden. Ik vind de boete karig. Wat mij betreft moet hier veel harder tegen worden opgetreden.”
Van Baarle ziet bovendien een structureel probleem. “We moeten het gewoon noemen wat het is. Dit is profileren op geloof, etnisch profileren, anders omgaan met mensen omdat ze moslim zijn. Dat zien we op heel veel andere vlakken ook.”
Hij wijst daarbij op wetgeving en overheidsinstanties. “Neem de wetgeving rondom terrorismefinanciering. Probeer maar eens een bankrekening te krijgen. Als je in de islamitische gemeenschap zit, is dat moeilijker. Mensen zijn op lijsten gezet bij justitie en bij het ministerie van Sociale Zaken. Nederlandse moslims worden vanuit een veiligheidsperspectief anders behandeld. Dat moeten we doorlichten, dat moeten we stoppen.”
Veiligheid voorop
Daarna krijgt Lale Gül de ruimte om haar visie te geven. Zij kijkt fundamenteel anders naar het onderzoek. “Ik vind dat helemaal niet zo problematisch, omdat er niets mis is met onderzoek doen.”
Volgens haar zijn er twee mogelijke uitkomsten. “Of het resultaat is: er zijn helemaal geen extremisten onder die moskeegangers. Dan kunnen we met z’n allen een gat in de lucht springen en is het superpositief voor het imago van de moslimgemeenschap. Of er komt uit dat er wel degelijk extremisten onder die moskeegangers zijn en die kunnen we dan voortijdig in de gaten houden, zodat ze geen aanslag kunnen plegen waarbij heel veel mensen omkomen.”
Gül verwijst naar recente ontwikkelingen. “Een maand geleden is er nog een Syrische man opgepakt die een aanslag wilde plegen. En volgens het laatste rapport van de NCTV is IS niet alleen een dreiging, maar zelfs de grootste dreiging voor de nationale veiligheid van Nederland. Er is een substantiële en reële kans op een aanslag.”
“Willen we een beetje privacy inleveren, zodat we onderzoek kunnen doen? Of willen we straks een aanslag en dan zeggen: hoe heeft dat kunnen gebeuren?”, vraagt de Nederlands-Turkse auteur zich af.
Gül is verbaasd over de boetes. “Ik vind het schandalig dat gemeenten zijn beboet. Hoe moet je anders onderzoek doen? ‘Spionage’ klinkt heftig, maar als je vraagt of mensen extremisten zijn, krijg je natuurlijk nooit antwoord.”
Volgens haar is de focus op islamitische gemeenschappen logisch. “Het heeft geen zin om protestanten of katholieken te onderzoeken, omdat zij geen religieuze extremisten hebben die aanslagen willen plegen. En zij hebben ook geen predikers die zeggen dat je 72 maagden krijgt als je een martelaar bent.”
Collectieve verdenking
Van Baarle reageert fel en wijst op de rechtsstaat. “Mevrouw Gül, dat heeft te maken met het feit dat we in Nederland een rechtsstaat hebben. Ook Nederlandse moslims hebben recht op privacy en op het respecteren van hun mensenrechten.”
Hij waarschuwt voor vergaande gevolgen. “Als u zegt dat het doel de middelen heiligt en dat gemeenten zomaar spionnen naar moskeeën mogen sturen, dan wilt u een soort politiestaat creëren waarin Nederlandse moslims collectief verdacht worden gemaakt.”
De DENK-leider wijst op de cijfers. “We hebben het over ongeveer 300 uitreizigers. In Nederland wonen ongeveer één miljoen moslims. Dat betekent dat 999.700 moslims dat niet hebben gedaan.”
“Ik ben het zat dat die enorme groep moslims die hier te goeder trouw woont, collectief in de verdachtenbank wordt gezet”, vervolgt hij. “En dat ik nu moet horen dat het blijkbaar prima is om de massa te bespioneren. Dat moeten we niet doen.”
Gül weerspreekt dat zij dat zou bepleiten. “Dat zeg ik niet. Als ik nog steeds een gelovige moslim zou zijn, zou ik het juist geweldig vinden dat extremisten voortijdig worden gepakt.”
Ze waarschuwt voor maatschappelijke gevolgen. “Als er straks een aanslag komt omdat extremisten niet zijn gesignaleerd, dan gaat de PVV groeien, dan groeit racisme en discriminatie. Moslims worden daar collectief op aangekeken, net als na 9/11.”
‘Onderdeel van de oplossing’
Van Baarle stelt daar tegenover dat moskeeën al jaren actief bijdragen aan preventie. “Er zijn honderden trainingen gegeven aan imams om jongeren te begeleiden en radicalisering te herkennen. De islamitische gemeenschap is onderdeel van de oplossing.”
Volgens hem werkt spionage averechts. “Dan duw je mensen van je af. Dan maak je mensen tot zondebok en maak je het probleem groter.”
Op de vraag van Beau van Erven Dorens wat er was gebeurd als het onderzoek wel plannen voor een aanslag had gevonden, antwoordt Van Baarle: “Dat is een als-dan-redenering. Het belangrijkste is dat er niets is geconstateerd en dat dit simpelweg niet mag. Radicalisering voorkom je door naast gemeenschappen te staan en hen te zien als onderdeel van de oplossing.”
Gül noemt dat ‘hopeloos naïef’. “Er zijn extremisten. Dat is een feit. Dat blijkt ook uit het rapport van de NCTV. Je moet ook onderzoek kunnen doen om aanslagen te voorkomen.”
Van Baarle stipt daarna aan dat ook rechts-extremisten zijn opgepakt en dat het probleem van terrorisme niet uitsluitend ‘in één bepaalde groep’ zit. In Europees onderzoek komt separatisme en etnisch gedreven geweld ook nadrukkelijk naar voren, zegt hij. Dat gaat er bij Gül niet goed in. “Nummer één is islamitisch.”
Gül houdt vast aan haar punt. “Het is een feit dat honderden mensen naar IS zijn afgereisd. Dat zie je niet bij andere geloofsgroepen. Als er geen onderzoek mag worden gedaan, hoe signaleer je dat dan?”
Van Baarle sluit af met een duidelijke boodschap. “Die paar honderd mensen mag je niet op het conto schrijven van die 999.700 andere Nederlandse moslims die hier te goeder trouw functioneren. We moeten stoppen met het collectief verdacht maken van Nederlandse moslims.”
Wat is er precies gebeurd?
Tien Nederlandse gemeenten hebben jarenlang zonder medeweten van betrokkenen onderzoek laten doen naar islamitische gemeenschappen. Daarbij werden dossiers opgesteld met gevoelige persoonsgegevens, zoals geloofsovertuiging, familiebanden en in sommige gevallen ook foto’s. Volgens de Autoriteit Persoonsgegevens hadden de gemeenten geen wettelijke grondslag om deze informatie te verzamelen of te verwerken, waarmee de privacywet AVG is overtreden.
De onderzoeken kwamen in 2021 aan het licht. Een deel van de rapporten werd gedeeld met instanties als de politie, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid en het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. De achtergrond van de onderzoeken lag in zorgen over radicalisering en terrorisme, die in de jaren daarvoor waren toegenomen door onder meer de oorlog in Syrië en aanslagen in Europa.
Volgens AP-voorzitter Aleid Wolfsen zijn mensen onderzocht zonder dat zij daarvan op de hoogte waren. De toezichthouder noemt de overtredingen ernstig en spreekt van een flinke aantasting van het vertrouwen in de overheid. In totaal krijgen de gemeenten een boete van 250.000 euro.
De gemeente Delft heeft inmiddels excuses aangeboden voor een onderzoek uit 2017 naar de lokale islamitische gemeenschap, waaronder de Al-Ansaar-moskee. Burgemeester Alexander Pechtold erkende dat de aanpak verkeerd was en zegt te werken aan herstel van de relatie met de gemeenschap. Ook andere gemeenten hebben aangegeven stappen te zetten om het vertrouwen te herstellen.
Kijkers kiezen kant Van Baarle
In de reacties op YouTube overheerst steun voor Stephan van Baarle en zijn nadruk op rechtsstaat en privacy. Veel kijkers vinden dat het onderzoek naar moslimgemeenschappen een gevaarlijk precedent schept en trekken parallellen met eerdere overheidsschandalen. Zo schrijft een kijker: “Zijn we de toeslagenaffaire al vergeten? Puur omdat mensen een ‘buitenlandse’ naam hadden, werden ze als onbetrouwbaar geregistreerd.” Ook klinkt herhaaldelijk dat gemeenten niet op eigen houtje zouden mogen spioneren. “We hebben in Nederland de NCTV en de AIVD. Het is niet de taak van gemeentes om extra mensen te gaan bespioneren”, luidt een veelgedeeld standpunt. In die lijn waarschuwen kijkers voor een glijdende schaal richting een politiestaat en benadrukken zij dat privacy een grondrecht is, ongeacht geloof.
Tegelijkertijd is er een fel en soms vijandig geluid richting Lale Gül, dat in een groot deel van de reacties persoonlijk en emotioneel wordt. Meerdere kijkers noemen haar optreden ‘inhoudelijk zwak’ of vinden dat zij structureel wordt uitgenodigd zonder expertise. “Wanneer Van Baarle een debat van je wint, dan weet je dat je echt niks te zoeken hebt op tv”, schrijft iemand. Anderen stellen dat Gül volgens hen ‘probeert te scoren over de rug van moslims’ of haar persoonlijke ervaringen vertaalt naar algemeen beleid. Een veel terugkerend verwijt is dat zij volgens kijkers het verschil niet erkent tussen legaal en illegaal onderzoek en daarmee de kern van de discussie mist.
Daar staat tegenover dat er ook een kleinere maar duidelijke groep is die Gül steunt en veiligheid zwaarder laat wegen dan privacy. Deze kijkers vinden profileren niet problematisch of zelfs noodzakelijk. “Je moet toch de problemen zoeken waar ze zijn? Het heeft geen nut om dat bij Hans en Grietje te doen”, schrijft een reageerder. Anderen zijn explicieter: “Niks mis met profileren” en “Het doel: slachtoffers voorkomen, heiligt wat mij betreft alle middelen.”
Raymond Mens schrijft op X: “Ik heb genoten van Lale Gül die Steven ‘mag ik even uitpraten’ van Baarle erop wijst dat islamitisch extremisme nog steeds een groot gevaar is.” Victor Vlam antwoordt daarop: “Ik ook!”
Ik ook!
— Victor Vlam (@VictorVlam) February 6, 2026
