Defensie werkt aan een ingrijpende verandering van de huidige dienstplicht. De bestaande algehele dienstplicht moet uiteindelijk plaatsmaken voor een selectieve opkomstplicht, waarbij alleen een deel van de jongeren daadwerkelijk kan worden opgeroepen. Staatssecretaris Derk Boswijk heeft de plannen vrijdag naar de Tweede Kamer gestuurd.
De basis van het nieuwe zogenoemde Dienmodel blijft volgens Defensie vrijwillig. Jongeren die zelf kiezen voor een militaire loopbaan moeten de krijgsmacht in eerste instantie blijven vullen. Pas wanneer de internationale veiligheidssituatie sterk verslechtert en Defensie snel veel extra mensen nodig heeft, kan verplichte opkomst aan de orde komen.
Boswijk benadrukt dat zijn ‘sterke voorkeur’ ligt bij vrijwillige instroom en dat Defensie ‘zo lang mogelijk in een vrijwillig model’ wil blijven.
Jongeren tussen 18 en 27 jaar kunnen worden geselecteerd
Het nieuwe systeem richt zich op jongeren tussen de 18 en 27 jaar. Waar dienstplichtigen vroeger rond hun achttiende werden opgeroepen, moet het straks mogelijk worden om ergens binnen die leeftijdsperiode dienst te doen.
Defensie wil daarvoor met verschillende stappen gaan werken. In eerste instantie kunnen jongeren vrijwillig een enquête invullen en reageren op een uitnodiging. Als de situatie daarom vraagt, kunnen die verplichtingen steeds verder worden uitgebreid.
In een volgende fase kan het invullen van de enquête verplicht worden, terwijl reageren op een uitnodiging nog vrijwillig blijft. Daarna kan ook een reactie op de uitnodiging verplicht worden. In de laatste stap vóór daadwerkelijke opkomst moeten jongeren verplicht deelnemen aan een gesprek, selectie en medische keuring. Opkomen bij Defensie blijft op dat moment nog vrijwillig.
Pas wanneer de veiligheidssituatie ernstig verslechtert en de krijgsmacht in korte tijd fors moet groeien, kan ook de daadwerkelijke opkomst verplicht worden.
Niet iedereen hoeft automatisch het leger in
Het gaat daarmee nadrukkelijk niet om een terugkeer naar het oude systeem waarbij grote groepen jongeren automatisch werden opgeroepen. Defensie wil alleen mensen selecteren die op dat moment nodig zijn.
Volgens Boswijk past de huidige dienstplicht niet goed genoeg meer bij ‘de flexibele, technologisch hoogwaardige en schaalbare krijgsmacht zoals we die nu vormgeven’.
Ook praktisch zou een volledige terugkeer van de oude dienstplicht lastig zijn. Defensie beschikt niet over voldoende kazernes, materieel en instructeurs om alle dienstplichtigen tegelijkertijd op te leiden.
Een structureel personeelstekort bij Defensie is op zichzelf bovendien niet genoeg om de selectieve opkomstplicht te activeren. Daarvoor moet sprake zijn van een verslechterende veiligheidssituatie of een uitbreiding van de taken van de krijgsmacht, bijvoorbeeld doordat Nederland meer verplichtingen binnen de NAVO krijgt.
Basistraining van zes maanden
Jongeren die uiteindelijk verplicht worden opgeroepen, krijgen volgens de plannen een basistraining van zes maanden. Wat daarna gebeurt, hangt af van de omstandigheden en de behoefte van Defensie.
Voor vrijwilligers komen er verschillende mogelijkheden. Het korte traject draait onder meer om de Nationale Weerbaarheidstraining en is bedoeld om het aantal reservisten te vergroten. Daarnaast blijft er een langer traject dat voortbouwt op het huidige Dienjaar en twaalf tot 24 maanden duurt.
Defensie wil ook de jaarlijkse enquête onder jongeren gebruiken om beter te kunnen bepalen wie geschikt en beschikbaar is wanneer extra personeel nodig is.
Straf bij weigeren dienstplicht
Wie in de toekomst wordt opgeroepen en vervolgens weigert te verschijnen, kan een straf krijgen. Hoe zwaar die sanctie wordt, is nog niet bepaald. Defensie wil daarbij onder meer rekening houden met proportionaliteit, overmacht en gewetensbezwaren.
Veel onderdelen van het Dienmodel moeten nog verder worden uitgewerkt. Voor verschillende verplichte stappen is nieuwe wetgeving nodig. Dat wetgevingstraject duurt naar verwachting ongeveer twee jaar. Eind 2026 begint Defensie met de verdere uitwerking van het model.
Boswijk erkent dat de selectieve opkomstplicht ‘een zeer gevoelig onderwerp’ is en dat alleen de voorbereiding ervan al veel discussie in de samenleving kan veroorzaken. Op dit moment melden zich volgens hem nog voldoende vrijwilligers bij de krijgsmacht.