CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal kreeg in het debat felle kritiek op zijn plan om de hogere defensie-uitgaven deels te dekken via een ‘vrijheidsbijdrage’, mogelijk met een btw-verhoging op boodschappen. Oppositie en coalitie vroegen om duidelijkheid over wie de rekening betaalt en wat dat betekent voor de portemonnee van huishoudens.
Volgens Bontenbal is dat een eventuele btw-verhoging het sluitstuk van een drietrapsfinanciering: eerst fors snijden in de overheidsuitgaven, vervolgens benutten wat Europa aan begrotingsruimte biedt, en pas daarna een beperkte extra heffing die over burgers én bedrijven wordt verdeeld. “Ik heb het een vrijheidsbijdrage genoemd. Ik heb ook meteen gezegd dat dat een extra belasting is. Die gaat verdeeld worden over huishoudens en bedrijven; dat klopt”, zei hij. Estland diende als inspiratiebron: “Het is ook geen gek idee. Dit gebeurt in Estland ook. Daar hebben wij het van afgekeken.”
Timmermans zet aanval in: ‘Boodschappen duurder’
De felste kritiek kwam van GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans, die de pijn voor lage inkomens benadrukte. Hij legde de vinger bij de mogelijkheid dat de vrijheidsbijdrage via de btw wordt vormgegeven: “Ik ga er dus van uit dat u gewoon de lasten voor bedrijven en burgers gaat verhogen door middel van een btw-verhoging. U maakt de boodschappen duurder.” In een tweede ronde verlegde hij de focus naar koopkracht: “Een btw-verhoging is altijd harder voor mensen met een laag inkomen. (…) Door dat Belastingplan gaan mensen met een smalle beurs er nog eens €400 of €500 op achteruit.”
Bontenbal weersprak het zwart-wit-frame en herhaalde dat het om het totale pakket gaat: “Nu doet u een beetje aan framing. U heeft namelijk niet ons totale pakket bekeken. U pikt er nu één ding uit.” Wel erkende hij de politieke keuze: “Nee, dat is niet leuk, maar het is wel het meest eerlijke verhaal. En inderdaad gaat het over burgers én bedrijven, naar voorbeeld van Estland.”
VVD wil helderheid
VVD-leider Dilan Yeşilgöz vroeg nadrukkelijk waar de rekening precies landt. “Zal het nou landen bij de btw? Of landt het uiteindelijk bij het bedrijfsleven? Aan wat voor verhoudingen moeten we denken?” Bontenbal hield de kaarten tegen de borst totdat de CPB-doorrekening op tafel ligt: “Wij kunnen dus allemaal pas op 10 oktober de totaalplaat neerleggen.” Over de ambitie twijfelt hij niet: “Wij zullen met een geloofwaardig pad komen om daarnaartoe te gaan.” Yeşilgöz benadrukte ondertussen de liberale route: “Als VVD kan ik wel aangeven dat ik de belastingen thuis niet ga verhogen en bedrijven niet kapot ga belasten, maar vooral ga kijken waar het bij de overheid minder kan.”
Mirjam Bikker (ChristenUnie) drong aan op harde garanties richting de NAVO-norm: “Dat betekent dus dat het CDA zegt: in 2035 zijn we op die 3,5%?” Bontenbal wilde pas op 10 oktober definitieve bedragen presenteren, maar schetste de lijn: “Wij zijn ook bereid alle moeilijke maatregelen te nemen die daarvoor nodig zijn.”
SGP-fractievoorzitter Chris Stoffer speelde op de term ‘vrijheidsbijdrage’ in: “Ik zou willen voorstellen dat de vrijheidsbijdrage vervangen wordt door de Bontenbelasting.” Bontenbal vond het doel — besef dat vrijheid niet gratis is — belangrijker dan de naam: “Als het helpt bij het besef dat vrijheid niet gratis is … Daar is het ons natuurlijk om te doen.”
NSC’er Eddy van Hijum vroeg hoe ver het CDA wil gaan met Europees financieren en besluitvorming. Over eurobonds zei Bontenbal: “Eurobonds, daar zijn wij niet fel op tegen. (…) Eurobonds voor allerlei andere dingen dan defensie? Nee! Maar voor defensie kunnen wij het ons voorstellen dat Europa onder bepaalde voorwaarden gezamenlijke leningen aangaat.” Tegelijk bleef de nationale zeggenschap leidend: “Artikel 100 blijft gewoon hier.” Artikel 100 is een bepaling in de Nederlandse Grondwet die regelt dat de regering de Tweede Kamer vooraf moet informeren als Nederlandse militairen worden uitgezonden naar een gebied waar zij mogelijk betrokken raken bij een gewapend conflict.
Volt-leider Laurens Dassen wilde helderheid of de 3,5% structureel in de boeken komt: “Het is mij nu onduidelijk of het CDA dadelijk in de CPB-doorrekening de 3,5% er structureel in heeft staan.” Bontenbal hield vast aan de 10-oktoberlijn: “Of dat lukt, gaat u op 10 oktober zien.”
SP en D66 verschuiven naar wonen en koopkracht
SP-voorman Jimmy Dijk kaatste het btw-debat terug met een aanval op scheefgroei in de woningfiscaliteit. Hij noemde de btw-route een “Bontenbalboete op boodschappen” en vroeg om het terugdraaien van de recente versoepeling aan de top van de hypotheekrenteaftrek: “Dan kunnen we dat meteen bij de komende begroting al behandelen.” Bontenbal wil één integrale hervorming: “Liever doe ik het in één keer goed. Een nieuw kabinet zou naar de hele fiscale behandeling van het woningbezit moeten kijken.”
D66-lijsttrekker Rob Jetten zocht juist naar “dingen die snel kunnen” op de woningmarkt: “Kunnen we de heer Bontenbal aan onze zijde vinden?” Daar toonde het CDA zich ontvankelijk: “Naar alle voorstellen die de woningzoekenden op één gaan zetten en die het versnellen van de woningbouw mogelijk maken, gaan wij zeer constructief kijken.”
Bontenbal: ‘Gebalanceerde mix’
Centraal in het debat stond de vraag of het CDA de defensiedoelen haalt zonder de rekening te zwaar bij huishoudens te leggen. Timmermans vatte zijn zorg samen: “Dan hou ik staande dat als je dat doet via de btw, je met name de mensen pakt die verhoudingsgewijs veel van hun inkomen moeten uitgeven aan boodschappen.” Bontenbal bleef bij de balansgedachte: “Wij kiezen voor een gebalanceerde mix. (…) En ja, daar zit dus ook een beperkte belastingverhoging in.”
Dat het CDA de btw-optie daadwerkelijk door het CPB laat doorrekenen, bevestigde Bontenbal aan het slot: “Volgens mij is dat een van de opties die we hebben laten doorrekenen. Maar we hebben meerdere opties laten doorrekenen en wat we precies kiezen, ziet u op 10 oktober.” Timmermans trok daaruit zijn conclusie: “Ik zie in ieder geval dat de heer Bontenbal bereid is om de boodschappen duurder te maken voor mensen die het al heel moeilijk hebben.”